Hayatı

Bilecik İlinde 1950 yılında doğdu. Abhaz boyunun Papba ailesine mensup. Savaştepe İlkÖğretmen Okulu, Çapa Yüksek Öğretmen Okulu, Edebiyat Fakültesi, Kütüphanecilik-Türkoloji bölümlerini bitirdi.

Türk Hava Yolları, Genel Müdürlük bünyesinde 23 yıl çalışıp emekli oldu.  

18 yaşından beri Abhaz  Dili ve Edebiyatı ile ilgili çalışmalarını sürdürdü ve Abhazolog Ömer Büyüka ile 30 yılı aşkın bir süre lingüistik, etimoloji ve mitoloji üzerine dersler aldı. Onun bazı kitaplarını Türkçe’den Abhazca’ya birlikte çevirdi.

1973 yılında Abhazya’yı ilk ziyaret eden kişilerden biri olan Mahinur Tuna Abhaz Kültür Derneği’nde iki dönem üst üste başkanlık yaptı.

2005 yılında Abhazya’nın savaştan sonraki ilk Cumhurbaşkanı olan Viladislav Arzınba’nın imzaladığı, yeni Cumhurbaşkanı Sergey Bagapş’ın eliyle sunduğu Abhazya’nın en büyük devlet ödüllerinden biri olan “Axidz-Apşa” “Şöhret ve Onur” madalyasını aldı. Abhazya’nın seçkin yazarları tarafından oy birliği ile Abhaz Yazarlar Birliği üyeliğine kabul edildi. Abhazya’da yayınlanan bir derginin kapağında 100 ünlü Abhaz kadını arasında yer aldı.

Türkiye’de ve Abhazya’da  çeşitli dergi ve gazetelerde yazıları yayınlandı.

Abhaz Devlet Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi’nde doktora çalışmalarını sürdüren, Abhazca, İngilizce ve Osmanlıca bilen ve Abhaz-Türk kültürü ve tarihi üzerine araştırmalar yapan Mahinur Tuna Abhazca’dan Türkçe’ye Türkçe’den Abhazca’ya çeviriler yapmakta, halen, kendi kurduğu As Yayın- Turizm, Organizasyon ve Ticaret Ltd. Şirketi’nde çalışmaktadır.

Avukat Rahmi Tuna ile evli olup, Burcu adında evli bir kızı vardır.

Kitapları

• İlk Türk Kadın Ressam Mihri Rasim(Müşfik) Açba, 2007
• Ömer Büyüka Biyografisi

Çevirileri

• Abhazya’nın Arkeolojik Eserleri, 2013
• Abrıskil (Abhas Promethe’si), 2010
• Abhaz Kralı,2008
• Apsilya ve Tsabal, 2001
• Abhazya Tarihi, 2000

Kaynakça

"Papapha Mahinur Tuna". sakaryaabhaz.org. Erişim Tarihi: 04.12.2021

Hayatı

Kahramanmaraş İli Göksun İlçesi Temurağa Köyünde 1941 yılında doğdu. Kabardey boyunun Tuma ailesine mensup. İlköğretimini Temurağa Köyünde, lise eğitimini Kahramanmaraş’ta tamamladı. Ardından İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu.

1979, 1984, 2005-2007 yıllarında İstanbul İli Üsküdar/Bağlarbaşı'nda bulunan İstanbul Kafkas Kültür Derneği’nin (İKKD) başkanlığını yaptı.

Kafkas Dernekleri Federasyonu (KAFFED), Kafkas-Abhaz Dayanışma Komitesi, Dünya Çerkes Birliği’nde (DÇB) çalışmaları bulunmaktadır.

Konferansları

• Çerkeslerin Kökeni
• Asimilasyon
• Diasporanın Sorunları
• Birleşme ve Temsil
• Çerkeslerin Kafkasya'dan Göçü (Kafkasya Üzerine Beş Konferans Kitabı içinde)
• Abhazya Devlet midir?
• Abhazya'nın ve Osetya'nın Uluslararası Hukuk ve Sözleşme Hükümlerine Göre Tanınması
• Adige Xabze üzerine Çeşitli Konferans ve Makaleler
• Nalçik Üniversitesi Eğitim Fakültesi'nde Adige Diliyle Eğitim Konusunda Konferans¹

Kitapları

• 11 Mayıs 1918 Cumhuriyeti`ne ve Dönemim Olaylarına Özet Bir Bakış, 2015
• Adige Xabze: Adige Etiği ve Etiketi, 2009

Kaynakça

1. "Tuma Rahmi Tuna". kafdav.org.tr. Erişim Tarihi: 09.12.2021

Çocukluğu

Ahmet Tsalıkkatı (Tsalikov), 1882’de Kuzey Osetya’nın Kurtatı vadisindeki Nogkau köyünde doğdu. 1899 yılında Stavropol Spor Lisesi’ni bitirdi, ardından Moskova Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne başladı.

Üniversite Hayatı

Üniversite yıllarında devrimci fikirlere ilgi duymaya başlayan Ahmet Tsalıkkatı, 1907’de üniversiteden mezun olduktan sonra Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi’ne (RSDİP) girdi ve burada çeşitli öğrenci örgütlerinin yönetici kadrolarında yer aldı. Parti içerisinde Kurucu Meclis’in kurulmasını talep eden ilk öğrenci bildirisini kaleme aldı. Devrimci faaliyetleri dolayısıyla Çarlık Rusya’nın güvenlik güçleri tarafından izlenen bir kişi oldu ve bu faaliyetleri nedeniyle sürgün ve hapis cezalarına çarptırıldı.^[1] Moskova’dan Kafkasya’ya sürgüne gönderildiğinde (1903) Terek bölgesinde sosyal demokrat komitelerin kurulması için çalışmalar yürüttü. Daha sonra bu fikirlerin Dağıstan’a da yayılması ile Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi Terek-Dağıstan Merkezi kuruldu. 1904 yılında Moskova’ya döndüğünde üniversiteden, Rusya Öğrenci Kongresi’nin temsilcisi olarak seçildi.^[2]

Siyasi Hayatı

1907’de üniversiteden mezun olduktan sonra bir süre avukatlık yapan Tsalıkkatı, daha sonra tekrar politika ile ilgilenmeye başladı. O dönem Russkoye Slovo (Rus Sözü), Ranneye Utro (Erken Sabah), Utro Rossii (Rusya Sabahı), Vestnik Yevropı (Avrupa Bülteni) gibi önemli gazetelerde yazıları yayımlandı. Bu dergilerde yazılar kaleme almaya başlaması ile politik çevrelerin dikkatini çekti.

Tsalıkkatı, Şubat Devriminden sonra "Tüm Rusya Müslümanlarının Kongresi"nin (1-11 Mayıs 1917) örgütlenmesinde ve çalışmalarında önemli bir rol oynamasına karşın, kongrede onun "ünitarist" tezine karşılık, Resulzade'nin "federalist" tezi kabul gördü.^[3] Ancak kongrenin son günü, "ortak siyasal eylemi koordine etmek" üzere oluşturulan "Milli Merkez Şura"nın başına Tsalıkkatı getirildi. Aynı tarihlerde Terakkale kongresini toplayan Kafkasya Dağlıları Birliği örgütünden de Tüm Rusya Müslümanlarının Kongresi'ne delegeler gönderildi.

Petrograd Sovyeti'nde de aktif görevler üstlenen Tsalıkkatı'nın, Kornilov'un darbe harekatında yer alan "Vahşi Tümen"in engellenmesinde, Zahid Şamil ve Aytek Namitok ile birlikte rolü oldu.^[4]

Tsalıkkatı, Kafkasya Dağlıları Birliği'nin örgütlenme çalışmalarına katılmadı. Ekim Devrimi'nden sonra, Bolşeviklerin inisiyatifindeki Terek Bölgesi Halk Sovyeti'nin başkanlığına getirilen Tsalıkkatı, 11 Mayıs 1918'de bağımsızlığını ilan eden Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti kurucularını "Bu adamlar gericiliğin temsilcisidir. Önce Almanya'yı ve Türkiye'yi desteklediler, şimdi de İngiltere'nin uşağı oldular" diyerek sert bir biçimde eleştirdi.^[5]

Kuzey Kafkasya bölgesinin Beyaz Ordu tarafından işgal edilmesinden sonra, Tiflis'e geçti. Tiflis'te oluşturulan Kuzey Kafkasya Milli Komitesi'nin, ardından Kuzey Kafkasya Milli Meclisi'nin başına getirilen Tsalıkkatı, burada 1919-1920 yıllarında, Rusça Volnıy Gorets (Özgür Dağlılar) gazetesini çıkararak "Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti Savunma Konseyi"ne destek verdi. 1921'de Gürcistan'ın da bolşevizasyonun ardından önce Türkiye'ye, daha sonra Avrupa'ya geçti. Çekoslovakya'nın merkezi Prag'da, yardımlaşma örgütü Kafkasya Dağlıları Birliği'nin 1924'teki genel kurulunda başkanlığa seçildi. Sovyet karşıtı "Promethe" hareketi bünyesinde yer alan ve mültecilerin ilk ve tek siyasi partisi olan Kafkasya Dağlıları Halk Partisi (KDHP) içinde Said Şamil, Sultan Kılıç Girey, Aytek Kunduh, Balo Bilatti gibi isimlerle birlikte yer aldı. Promethe ve KDHP yayın organları "Kavkazkiy Gorets" (Kafkas Dağlıları, 1924-25) ve "Volnıye Gortsı" (Özgür Dağlılar, 1927-28) dergilerini çıkardı. 1928 yılında, uzun süren hastalığına yenik düşerek, 46 yaşında öldü.

Eserleri

• Kafkasya ve Volga Bölgesi
• Kafkas Dağlarında (Toplu Öyküler)
• Güzel Zübeyde (Toplu Öyküler)
• Kardeş Kardeşe Karşı (Roman)
• Dağlı Cumhuriyeti (Yayımlanmamış)
• Dağıstan Ateşler İçinde (Yayımlanmamış)^[6]

Ayrıca Bakınız

• Turan, M. Aydın, "Fırtınalı Yıllarda Bir Mücadele Adamı Ahmet Nimbolatoviç Tsalıkkatı", Yedi Yıldız Dergisi, İstanbul, 1994, No: 3, s. 19-24
• Turan, M. Aydın, Kuzey Kafkasya ve Rusya Müslümanlarının Öncü Aydınlarından Ahmet Tsalıkkatı, Tarih ve Toplum, İstanbul, Eylül 1996, No: 153, s.48-57
• Turan, M. Aydın, "Kuzey Kafkasya Mültecilerinin Çalışmalarından Bir Kesit: Kafkasya Dağlıları Birliği"(Soyuz Gortsev Kavkaza), Toplumsal Tarih, İstanbul, Nisan 1997, No: 49, s.43-52

Kaynakça

1. "Ahmet Tsalıkkatı". www.kuzeykafkasyacumhuriyeti.org. 23 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 07.11.2021
2. "Ahmet Tsalıkkatı ( 1882)- (2.9.1928)". www.biyografi.net. 13 Ağustos 2021 tarihinden kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 07.11.2021
3. Birleşik Kafkasya İdealine Adanan Bir Ömür M. Aydın Turan, Der. Nail Sönmez - Orhan Doğbay, İkinci Baskı, Birleşik Kafkasya Derneği, 2018, s.169
4. Berzeg, Sefer E., Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti 1917-1922, Cilt 3, Birinci Baskı, Birleşik Kafkasya Derneği, Ocak 2006, s.425
5. Berzeg, Sefer E., Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti 1917-1922, Cilt 1, Birinci Baskı, Birleşik Kafkasya Derneği, Mart 2003, s.364
6. Birleşik Kafkasya İdealine Adanan Bir Ömür M. Aydın Turan, a.g.e., s.174-175

Ahmet İzzet Aydemir (Çuşha), 1925 yılında Kilis’te doğdu. Babasının komiser olması nedeniyle eğitim hayatını farklı yerlerde tamamladı. İlkokulu Afyon’da, ortaokulu Burdur’da, liseyi de İstanbul Kabataş Erkek Lisesi’nde okudu. Liseyi bitirdikten sonra 1949-1952 yılları arasında askerliğini yaptı. Döndüğünde, Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Sanat Tarihi bölümüne girdi; ancak ekonomik yetersizliklerden dolayı öğrenimini tamamlayamadı.

Kültürel Faaliyetleri

1961 yılında Ankara Kuzey Kafkasya Kültür Derneği’nin kurucuları arasında yer aldı. 11 yıl aralıksız yayın hayatına devam eden Kafkasya Kültürel Dergisi’nin sahibi ve başyazarıdır. O dönem Kuzey Kafkasya’ya seyahat ederek oradaki yazar ve aydınlarla ilişki kurdu. Kurduğu ilişkiler doğrultusunda Türkiye’ye Adigece kitap, plak gibi materyallerin getirilmesi için çalışmalarda bulundu.^[1]

Eserleri

İlk kitabı “Göç” 1988 yılında Ankara’da yayınlandı. İkinci kitabı olan “Muhaceretteki Çerkes Aydınları” adlı kitabını ise 1991 yılında yayınladı. Kitaplarının yanı sıra “Gönen-Manyas Çerkeslerinin Sürgünü”, “Milliyetçilik Anlayışı ve Bölücülük Üzerine Uyarmalar” gibi bir çok makale de kaleme aldı.^[1]

Ölümü

1991 yılında Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra eşi ile birlikte Nalçik’e yerleşti. İzzet Aydemir, 2005 yılında Düzce'de hayatını kaybetti.

Kaynakça

1. "İzzet Aydemir (1925-2005)". www.kafdav.org. 02 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 04.11.2021

Yaşamı ve Eğitim Hayatı

Dr. Vasfi Güsar 1895 yılında İstanbul’da doğdu. Babasının Osmanlı ordusunda subay olarak görev yapması sebebiyle ilköğretim eğitimini Ürdün’de, orta öğretimini ise Şam ve Nablus’ta okudu. Lise öğrenimi Şam’daki bir Fransız lisesinde tamamladıktan sonra İstanbul Askeri Tıp Fakültesini kazandı ve 1918 yılında mezun oldu. Askeri Tıp Fakültesinden mezun olduktan sonra orduya katılarak Kurtuluş Savaşı boyunca cephede doktor olarak görev yaptı.^[1]

Kültürel Faaliyetleri

Öğrencilik yıllarında İstanbul’da “Çerkes İttihad ve Teavün Cemiyeti”^[2] ve “Şimali Kafkas Cemiyeti”^[3] üyesi olarak bulundu. 1950 yılında İstanbul’da kurulan Kafkas Kültür Derneği’nin kurucu ve yöneticileri arasında yer aldı. 1953-1956 yılları arasında Kafkas Kültür Derneği’nin yayınlarından “Kafkas Dergisi” ve “Kafkas Mecmuası” dergilerinde çeşitli yazılar kaleme aldı. Daha sonra, 1957-1962 yıllarında “Kafkas Dergisi” ve “Kafkas Mecmuası” dergilerinin devamı niteliğinde yayımlanan “Yeni Kafkas” dergisinin yazarlığını yaptı.

Eserleri

Çerkes tarihçisi olarak anılan Shora Noghuma’nın “Istoria Adygeyskogo Naroda” (Çerkes Halkının Tarihi) adlı eserini Arapçadan Türkçeye çevirdi ve 1976 yılında İstanbul’da “Adıghe-Hatykhe Çerkes Tarihi” (Adige-Hatıkhe Çerkes Tarihi) adıyla kitap olarak yayımladı.^[1]

1978 yılında İstanbul’da öldü.

Kaynakça

1. "Dr. Vasfi Güsar". www.circassianworld.com. 18 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 02.11.2021
2. "Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti (1908-1923) ". www.gusips.net. 25 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 02.11.2021
3. "Şimali Kafkas Cemiyeti". www.gusips.net. 25 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 02.11.2021

Yaşamı

İsmail Hakkı Berkok (Jereşti), 1890 yılında Kayseri Pınarbaşı ilçesinin Yağlıpınar köyünde doğdu. Ailesi, Kafkasya’dan 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra Osmanlı topraklarına göç etmiştir. Evlenerek İstanbul’a yerleşen kız kardeşinin yanına giderek, 1910 yılında Harp Okulu ve Harp Akademisi eğitimini derece ile tamamladı.^[1]

Eğitimini tamamladıktan sonra aynı yıl Balkan Savaşı nedeniyle Makedonya’ya kurmay subay olarak tayin edildi. Birinci Dünya Savaşı sırasında fiili olarak Irak ve Kafkas cephelerinde bulundu.^[2] 1918 yılında Kuzey Kafkasya’da faaliyet gösteren “Kafkas İslam Ordusu”nda kurmay subay olarak görev aldı. Özellikle Dağıstan’da halkı örgütleyici faaliyetlerde bulunarak, Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı için çalışmalar yaptı. 1920 yılında Osmanlı Hükümeti’nin oluşturduğu kurula katılarak yeniden Kafkasya’ya gitti, orada Dağıstan ve Çeçenistan’daki halk hareketlerinde bulundu. Daha sonra Anadolu’ya geçen İsmail Hakkı Berkok, Kurtuluş Savaşı’na katıldı. Savaşta gösterdiği başarılarından dolayı “İstiklal Madalyası” aldı. Cumhuriyet Dönemi’nde de askeri görevlerde bulunarak, İkinci Dünya Savaşı sırasında Seferberlik Şube Müdürlüğü yaptı. 1946 yılında Askeri Yargıtay üyeliğinden (1944) Tuğgeneral rütbesi ile emekli oldu. 1950-1954 yıllarında Demokrat Parti’den Kayseri milletvekili seçildi.^[1]

İsmail Hakkı Berkok, 1954 yılında ikinci dönem milletvekili olarak seçildi. Ancak rahatsızlanması sonucunda görevine başlayamadan 11 Mayıs 1954’de Londra’da hayatını kaybetti.^[3]

Eserleri

Askerliğin yanı sıra yazar ve tarihçi olarak Cumhuriyet Dönemi’nde Harp Akademisi’nde Tabiye (Taktik) dersleri verdi. Çeşitli askeri okullarda verdiği dersler sonucunda bu konu ile ilgili “340-341 Senesi Harbiye Mektebi Zabitan Kursunda Arazi Üzerine Tatbik Edilen Tabiye Meseleleri", "Tabiye-i Esasiye" (4 Kitap, 1927), "Müşterek Tabiye, Muhtelif Sınıfların Birlikte Sevk ve İdaresi" (1928), "Tabiye Meseleleri" (1928) adlı eserleri kaleme aldı.^[4] Ölümünden sonra ailesi tarafından yayınlanan “Kurtuluş Yolu” (1957) ve “Tarihte Kafkasya” (1959) adlı kitapları yazdı.^[1] Yazar, Türkçe ve Kafkas dillerinin yanına sıra Fransızca, Rusça, Arapça ve Farsça dillerini bilmekteydi.

Kaynakça

1. "İsmail Hakkı Berkok". www.kuzeykafkasyacumhuriyeti.org. 23 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 08.11.2021
2. "İsmail Hakkı Berkok". tr.wikipedia.org. 01 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 07.11.2021
3. "General İsmail Berkuk Unutulmadı". www.kaffed.org. 14 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 06.11.2021
4. "İsmail Hakkı Berkok - (1954)". www.biyografi.net. 12 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 06.11.2021

Adıge Edebiyatı'nın önemli isimlerinden olan Meşbaş'e İshak, bugüne kadar 80'den fazla eser kaleme aldı.

Meşbaşe İshak'ın ilk kitabı 1953'te yayımlandı. Günümüze kadar 80'den fazla kitap yazan Meşbaşe İshak'ın tüm eserleri 2015 yılında 20 cilt olarak Adıgece ve Rusça yayımlandı.

Adige dilinde yazan Meşbaşe İshak'ın eserlerinin toplam baskısı 3 milyonu aşmaktadır.

Meşbeş’e İshak Adıge Cumhuriyeti Ulusal Marşı'nın sözlerini yazmıştır.

Meşbaşe İshak'ın iki romanı, Bitmeyen Umutlar (1999) ve Taşdeğirmen (2000) kitapları Mevlüt Atalay; Çerkes Sürgünü'nü konu eden romanı Sürülenler (2015) de Fahri Huvaj tarafından Türkçeye kazandırıldı.

Yaşamı

Meşbaş’e İshak 28 mayıs 1931’de Krasnodar eyaleti Uspensk rayonunda bulunan üç Çerkes köyünden biri olan Şhaşefij’de doğdu. 1951 yılında Adığe Öğretmen Enstitüsü’nü, 1956 yılında Moskova’da bulunan M. Gorki Edebiyat Enstitüsü’nü, 1962 yılında Komünist Partisi Yüksek Okulu Gazetecilik Fakültesi'ni bitirdi. 1956-1959 yılları arasında “Sosyalist Adığey” gazetesinde Redaksiyon Bölüm Başkanı olarak çalıştı. 1959-1962 yılları arasında Komünist Parti Adığe Ülke Komitesi Lektor grubunun başkanı olarak görev yaptı. 1962-1970 yılları arasında Adığe Yazarlar Birliği’nin başkanlığını yaptı. 1970-1983 yılları arasında “Zekoşnığ” Dergisi baş redaktörü olarak çalıştı.1983 yılından bugüne kadar Adığe Yazarlar Birliği Başkanı'dır.  

Uzun yıllar ardı ardına Komünist Parti Adığe Ülkesi Komitesi ile Krasnodar Eyaleti Komitelerinde bulundu, Adığe Ülkesi ve Krasnodar Eyaleti Meclislerinde milletvekilliği yaptı. 1989 yılında Sovyetler Birliği milletvekilliğine ve Yüksek Sovyet üyeliğine seçildi.  

Eserleri

Meşbaş’e İshak’ın eserleri 1949 yılından beri yayınlanmaktadır. İlk kitabı olan “Güçlü insanlar” 1953 yılında yayımlandı. Şiir ve şarkılarının yayınlandığı kitapları bunu takip etti: “Dünyam”-1957, “Yeni şarkı”-1960, “Yıldız kümesi”-1962, “Şarkılar”-1964, “Masal-düşünce”-1964, “Basamaklar”-1967, “Deniz fırtınası”-1969, “Köprüler”-1962, “Ayçiçeği”-1974, “Gümüş yağmur”-1977, “Baharda gökyüzünün şarkısı”-1980, “Ateşten atlı”-1982, “Yüksekteki yıldızın ışıltısı”-1983, “Gün ortasında sıcak güneş”-1984, “İyilik adımı”-1989, romanlar: “Yası tutulanlar beklenmez “-1966, “İnsan iki kez doğmaz”-1968, “Şafağın patikaları  “-1971, “Fırtınalı yıllar”-1973, “Bziyko Savaşı” birincisi 1976, ikincisi 1978,1988, “Goşevunay”, “İyilik yap,suya at”-1981, “Yuvarlak avlu “-1985,Üç kitaplık seçme eserler-1993, “Taş değirmen”-1994, “İki esir”-1996, “Han Ceriy”-1999, “Reded”-2000, “Adığeler”-2003, İki kitaplık seçme eserleri-2006, “Doğu-batı”-2007, “Ayşet”-2009, Üç kitaplık toplu eserler-2011, “Casus”-2011, “Sürülenler” 2013, “Çeşme”-2014.  

Meşbaş’e İshak’ın Mıyekuape,Krasnodar ve Moskova’da şiirlerinin yeraldığı çeşitli kitapları Rusça yayımlanmıştır. “Senin için şarkı söylüyorum“-1959, “Üç avcı“-1959, 1962, “Dağlarda şimşek “-1960, “Ellerinin sıcaklığı“-1962, “Merhaba köy”-1964, “Şimşir düdüğü”-1967, “Seçme şiirler”-1967, “Söylenceler“-1967, “Güneşten dizeler“-1974, “Senin güzel sesin“-1969, “Benim dünyam“-1971, “Aydınlık ismin“-1978, “Öğle vakti bir cömert güneş “-1979, “Ateşten atlı “-1980, “Köprüler“-1981, “Rüzgarın rengi“-1982, “Seçme eserler“-1988, “Evinde barış olsun “-2001, Romanları:  “Yüzbirinci geçit”-1972-1985, “Yası tutulanlar beklenmez“-1972, “Gece patikaları “-1973, “Kar fırtınalı yıllar “-1977, “Gök gürültüsünün yankıları “-1982,1988, “İyilik yap “-1984,1989, “Goşevunay”-1990, “Taş değirmen”-1994, “Beyaz kuş “-1995, “İki esir”-1995, “Han Girey”-1998, “Asırların karanlığından“-2000, “Adığeler”-2003, “Doğu ve batı”-2005,Üç ciltlik toplu eserleri,2006, “Yedi ciltte bütün eserleri”-2007,”Ayşet”-2009, “Sürülenler”-2013.  

Çevirileri

Rus halkının edebiyat anıtı sayılan “İgor’un Alayı Üzerine Söz”, A.S. Puşkin’in eserlerinden “Bakır Atlı”, “Cimri Şövalye“, “Mozart ile Saler”, M.Y.Lermontov’un “Korkak” adlı şiirini, N.A.Nekrasov’un “Demiryolu” adlı eserini, S.A.Yesenin’in “Anna Snegina” adlı poemini, V. V. Mayakovski’nin “Pantolon Giymiş Bulut” adlı poemasını Adığe diline çevirmiş ve tek bir kitap içerisinde yayınlamıştır. Meşbeş’e İshak’ın  şiirleri Rusçaya ve BDT halklarının dillerine çevrilmiştir. Kimi eserleri ingilizce, Çince, Fransızca, İspanyolca, Almanca, Lehçe, Çekçe, Fince, Moğolca, Slovakça, Viyetnamca, Macarca, Bulgarca, Sırpça, Arnavutça'ya çevrilmiştir. “Bziyko Savaşı”,”Taşdeğirmen” adlı romanları Arapça ve Türkçe’ye çevrilmiş, ”Seçme Şiirleri” Türkçe basılmıştır. Meşbaş’e İshak’ın birçok şiiri çeşitli kompozitörlerce şarkı yapılmıştır. Yazar Koşbay Pşımaf ile birlikte Kur’anı Adığeceye çevirmiştir.  

Hakkında Yazılanlar

Yazarın yaşamı ve sanatı üzerine çok miktarda edebiyat eleştirileri,denemeler ve monografiler yazılmıştır. Şaş’e Kazbek’in “Canlı Sözler”, “Basamaklar”, “Meşbaş’e İshak’ın Sanat Hayatı”adlı Adığece ve Rusça çıkan kitapları, Yerğuko Şamset’in “Anılara Yolculuk, Meşbaş’e İshak’ın Romanları Hakkında Düşünceler”, Tleptserışe Halid’in “Sonsuzluk Üzerine Sohbet, Meşbaş’e İshak’ın Sanatı, Kişiliği“, A .İ. Tsukor’nun “Burada yaşayanlar için barış ve sevgi diliyorum “, “Acımasız Yüzyıl“, “Meşbaş’e İshak’ın  Yazılarında Halk ve Tarih”, “Meşbaş’e İshak’ın Romanında Memlükler”, Şhalaho Dariko’nun “Paraleller ve Çakışmalar”, T. M. Stepanova’nın “Meşbaş’e İshak’ın Otobiyografik Yazıları”, T. M. Stepanova ve S. D. Hağundoko’nun “Yazar ve Filozofun Gözünden Dünyaya Bakış”, B. M. Taciyeva’nın “Meşbaş’e İshak’ın Kontes Ayşe Romanının Kahramanı Aise’nin Sanatsal İncelemesi, Eserin Poetik ve Estetik Yönleri”, M. M. Hafitse’nin “Ahlaki Değerlerin Oluşumu”, çeşitli yazarların makalelerinden oluşmuş kitap “Büyük Yol, Büyük Başarılar” adlı eserlerden söz edebiliriz.  

Ünvan ve Ödülleri

Meşbeş’e İshak Adığey,Kabardey-Balkar ve Karaçay-Çerkes Cumhuriyetlerinin halk yazarı ünvanı sahibidir. Sovyetler Birliği, Rusya Federasyonu, Adığe Cumhuriyeti Devlet Edebiyat Ödülü ile Şolohov Edebiyat Ödülü'nü almıştır. Ülke edebiyatına yaptığı katkılardan dolayı III ncü ve IV ncü derecelerdeki “Vatan için Yaptığı Hizmetler “ ve  “Halkların Dostluğu” nişanlarını, “Barış Savaşçısı” ve “Toplumsal Kabul“ altın madalyalarına layık görülmüştür. “Adığey’in Onur Taşıyıcısı” ve “Kubanın gelişimine yaptığı büyük katkılardan dolayı“ madalyalarını almıştır. Mıyekuape şehrinin saygın vatandaşıdır.

Meşbeş’e İshak çeşitli yıllarda Kuban gençlik teşkilatının N.Ostrovski adına vermiş olduğu edebiyat ödülü ile Krasnodar eyaletinin A.Fadayev adına vermekte olduğu edebiyat ödülüne de layık görülmüş, K.Simonov adına verilen madalyayı almıştır. Meşbeş’e İshak A.C. Yazarlar Birliği Başkanı, Rusya Federasyonu Yazarlar Birliği Başkan Yardımcısı ve Dünya Yazarlar Birliği Organizasyonunun Başkan Yardımcısıdır. Dünya Adığe (Çerkes) Akademisi ile Abhazya Bilim Akademisi üyesidir. 1956 yılından beri R.F. Yazarlar Birliği üyesidir.^[1]

Kaynaklar

1. Şhalaho Abu, "MEŞBAŞ’E İSHAK (МЭЩБЭШ1Э ИСХЬАКЪ)". Çev.: İbrahim Çetao

Yaşamı

1902'de bugünkü Adıgey Cumhuriyeti'nin Koşhabl (Кощхьабл) beldesinde doğdu. 1910'da bir Tatar ilkokuluna yazıldı, 1914'te öğrenimini sürdürmek için Ufa'daki bir okula gönderildi fakat çok geçmeden savaş çıktı ve köyüne dönmek zorunda kaldı. 1915-1917 yılları arasında, 1880'lerde Adıgelerden boşaltılıp bir Kazak köyüne dönüştürülen, şimdi Adıgey Cumhuriyeti’nde bulunan Dondukovskaya (Хьаджэмыкъохьбл) beldesindeki dükkânlarında babasına yardım etti, bu arada Rusça'yı da öğrenmiş oldu.

1918'de yeniden okula yazıldı ve 1921'de ortaokulu bitirdi. Ardından Krasnodar'daki Politeknik Enstitüsü'ne alındı, bir yandan da Krasnodar'daki Adige Özerk Oblastı (AÖO) parti bürosunda çevirmenlik işiyle görevlendirildi. Böylece politik bir dünyanın içine girmiş oldu. Bazı çevirileri Adıgece yayınlanan "Adıge maq" (Адыгэ макъ) gazetesinde basılmaya başlandı.

1923'te Enternasyonel marşını Adıgece'ye çevirdi ve "Adıge Maq" (Адыгэ макъ) gazetesinde yayımladı. 1928'de komünist partiye üye oldu.

1924'te başladığı eğitimini 1929'da tamamlayarak Moskova'daki "Karl Marks Halk Ekonomisi Enstitüsü"nden mezun oldu. Bu arada "Arq" (Аркъ;İçki) adlı ilk öyküsü de yayınlanmış ve beğeni kazanmıştı. Dört yıl sonra Arq'ı genişletti, ona yeni bir içerik ve sanatsal öğeler kattı. Aynı zamanda Adıge maq gazetesinin yönetmeni, Adıge Bilimsel Araştırma Enstitüsü'nün müdürü ve Krasnodar Pedagoji Enstitüsü'nde de öğretmen olmuştu. Krasnodar kenti 1922-1936 yılları arasında AÖO'nın başkenti idi.

Bu arada Adıge toplumunun ekonomik ve sosyal durumunu, devrimin toplumun psikolojisinde oluşturduğu dönüşümleri ortaya koyan bir roman yazımı işine girişti. "Şambul" adını verdiği roman denemesini 1932'de Rusça olarak yazdı, 1934'te romanın Adıgecesini de yayınladı. Şambul, giderek 1939'da yayınlanan Mutluluk Yolu (Насыпым игъогу/Nasıpım yığogu) adlı ünlü romanının ilk bölümüne dönüştü.

"Mutluluk Yolu" romanı 1947'de Rusçaya çevrilerek yayınlandı. Çeraşe Tembot bu romanıyla 1948'de Devlet Ödülüne layık görüldü. Daha sonra "Şapsığ Kızı" (Шапсыгъэ пшъашъэ; 1951; Türkçesi: Çerkes Kızı Gulez), "Hacret" (Kaçak, 1960, 5 uzun öykü) ve "Abadzehli Avcı” (1969, Абдзэхэ шэкӀожъыр/Abdzexe şekvozhır) adlı uzun öyküleri basıldı. Öyküler 1972'de bir kitapta toplanarak yeniden yayınlandı. Bunları "Şıv zako/Шыу закъу" (1972; Türkçesi: Tek Atlı) romanı izledi. "Tek Atlı", eski Adıge yaşamını ele alan bir serüven romanıdır.

Güncel sorunları işleyen "Типшъашъэхэр" (1956;"Tipşaşekher"/Kızlarımız), "Akıllı Ananın Kızı" (1962) ve Kuko (1968; bir kız adı) romanları da yayınlanır. Romanlarında aşağılık duyguları, Ruslaşma, yozlaşma ve bunların zararlarını, Adıge ulusal değerlerine bağlılığı, kendine güveni, ulusal değerleri korumanın gerekliliğini dile getirir. Ç'eraşe Tembot'un yapıtlarını asıl değerli kılan şey ise, yerel ile evrensel değerleri, estetik düzeyde kaynaştırabilmiş olmasıdır.

1940'ta "Eski Adıge Şarkıları" (Адыгэ орэдыжъхэр) derleme kitabını, geniş bir önsözü de ekleyerek yayınlar. Bu arada Adıge folkloru ve Nart Destanları üzerine incelemeleri, bilim çevrelerince önemli bulunmaktadır. Daha başka yapıtları ve öğrenciler için yazılmış piyesleri de vardır. Yazarın tüm yapıtları, 1987-1989 yılları arasında üç büyük ciltte toplanıp Maykop'ta yeniden basılmış, Şapsığ Kızı adlı ve Adıge cins atı eğitimini de anlatan uzun öyküsü ise, yatağında hasta yatan yazarın son günlerinde, ölüm gününe değin radyodan, Adıgece bölüm bölüm olarak yayınlanmıştır.

Ç'eraşe Tembot'un adı, ilk müdürü olduğu Adıge Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü'ne verilmiş, ayrıca doğduğu Koşhabl beldesinde de adına bir müze kurulmuştur.^[1]

Kronoloji

16 Ağustos 1902 - Koşhable Rayonundaki Koşhable köyünde Ç'eraşe Muhammed oğlu Tembot doğdu.
1910 - Özel Tatar okulunda öğrenime başladı.
1913 - 1914 Ufa'da Tatar öğretmen seminerine katıldı.
1915 - 1917 Dondukovske beldesindeki bir dükkanda çırak olarak çalışır.
1918 - 1921 Rus okulu 5. sınıfına başlar ardından Abin'deki ikinci tip Sovyet okuluna gider.
1921 - Krasnodar Politteknik enstitüsüne girer aynı zamanda Adıge Özerk Bölgesi Yürütme Komitesi Organizasyon Bölümünde arşivci olarak çalışmaya başlar

1922 - Adıge Otonom Bölgesi Komünist Parti Organizasyon Şubesinde belge çevirmeni olarak çalışır
1923 yılı 8 mart - Çevirisini Ç'eraşe Tembot'un yaptığı 'İnternasyonal' Adıge Mak gazetesinin ilk sayısında basılır.
1923 - 1929 - Adıge Otonom Bölgesi Komünist Parti Organizasyon Şubesi tarafından Moskovaya Ekonomik -üretim Enstitüsüne eğitim görmek üzere gönderilir.
1924, ekim - Ç'eraşe Tembot'un ilk öyküsü 'Votka' arap harfleriyle Çerkesce olarak basılır.
1928 - Komünist Partiye katılır.
1929 yılından itibaren Özerk Bölge Gazetesi redaktörü, Adıge ulusal kitap basımevi yöneticisi, Adıge Bilimsel Araştırma Enstitüsü müdürü, Krasnodar öğretmen enstitüsünde öğretim görevlisi olarak çalışır

1929 - 1933 - Özerk bölge yönetimine ait iki gazetede, 'Devrim ve dağlılar' dergisinde 'Şambul - atak' isimli romanından parçalar, Adıge Özerk Bölgesi yaşamına ilişkin, edebiayata dair yazdığı deneme ve makaleleri, 'Meşıko yişhako' isimli öyküsü yayınlanır.
1934 yılında SSCB Yazarlar Birliğine alınır
1934 - 17 ağustos 1 eylül tarihleri arasında SSCB yazarları kongresine Hatko Ahmet'le birlikte katılır.
1934 - Ç'eraşe Tembotun 'Şambul- Atak' isimli romanının ilk kısmı Çerkesce olarak basılır.
1936 - 12 aralık Adıge Yazarları Birinci Kongresi toplanır, Ç'eraşe Tembot düzyazı ve tiyatro eserleri hakkında bir rapor sunar
1940 - 15 aralık Adıgey ozan ve destan anlatıcıları özerk bölge konferansı düzenlenir. Adıgeyske Pravda gazetesinde bu konferans katılımcılarına yönelik Tembot'un Çerkesce kaleme aldığı şiir yayınlanır.

1940 - Şambul isimli romanı, düzenlemesini Tembot'un yaptığı 'Adıge masal ve tarihi destanları', 'Adıge ulusal şarkıları' isimli eserler yayınlanır.
1942 - 1946 Tiflis ve Nalçik kentlerinde savaşın sürüyor olması sebebiyle kaldı.
1947 Şambul, Nasıbım yiğogu, Kaberdeyden mektuplar isimli romanları Çerkesce ve Rusça olarak basıldı.
1947 - 31 temmuz Adıge Özerk Bölgesinin 25. kuruluş yıldönümü kutlamaları çerçevesinde Ç'eraşe Tembot, Kızıl Bayrak nişanı ile taltif edildi.
1948 - 2 nisan Ç'eraşe Tembotun 'Nasıpım Yiğogu' adlı romanı Sovyetler Birliğinin en iyi yapıtlarından sayıldı ve SSCB Devlet Ödülüne layık görüldü.
1949 - Barış Öncüleri Konferansına davet edildi ve katıldı
1951 - Çerkesce 'öyküler', Rusça 'Şapsığ kızı', Çekçe 'Nasıbım Yiğogu' basıldı
1952 - 16 ağustos Adıge Edebiyat çevresi tarafından Ç'eraşe Tembot'un ellinci doğum yıldönümü kutlandı
1956 - 14 - 25 Şubat Komünist parti XX. kongresine delege olarak katıldı.
1956 - Çerkesce olarak 'Kızlarımız' romanı, 'Kız ve çiçekler' isimli piyesi basıldı.
1957 - Lenin nişanı ile taltif edildi.
1958 - 1968 Ç'eraşe Tembotun edebi eserlerinde Rusça olarak 'Akıllı kadının kızı', 'Yüreğini pek tut', ' At çobanı ve kibirli kız', 'Seçme eserleri', çerkesce olaraksa 'Kuko', piyesler, öyküler ve denemeleri basıldı.
1972 - Ç'eraşe'nin yetmişinci doğum yıldönümü. Sovyet edebiyatının gelişmesine olan büyük katkılarından dolayı Ekim Devrimi nişanı ile taltif edildi.
1972 - Novella türünde yazdığı 'Yiğitlik' isimli eseri Çerkesce olarak basıldı.
1973 - Tek atlı isimli romanı Çerkesce olarak basıldı
1977 - Adıge Sovyet edebiyatı düzyazısının temel taşlarından olan Ç'eraşe Tembot'un 75. doğum yıl dönümü özerk bölgede ayrıntılı olarak kutlandı
1987 - Yazar 85 yaşına girdi, Adıgey sivil toplum kuruluşları yazara yakışır kutlamalar düzenlediler

1988 - Ç'eraşe Tembot yapıtlarını ulusuna bırakarak eceliyle aramızdan ayrıldı.
2002 - 16 ağustos ulusal yazarımız Ç'eraşe Tembot'un 100 doğum yıldönümü cumhuriyet genelinde ayrıntılı olarak kutlandı. Tembotun yaşamı, sanatsal gelişimi, eserleri ve yazdıklarının gösterildiği, sergilendiği Ç'eraşe Tembot müzesi açıldı, on yıldır hizmet vermeye devam ediyor.
2004 - Vefatının ardından Ç'eraşe Tembot Çerkes yazılı edebiyatına olan büyük katkılarından dolayı Adıge Cumhuriyeti Devlet ödülüne layık görüldü
2012 - Çok daha önceleri kazanmış olduğu 'Adıge Cumhuriyeti Ulusal Yazarı' sıfatına resmi olarak ta layık görüldü. Ç'eraşe Tembot'a sahip olan ulusun onu unutmadığı ve ona kıymet vermeye devam ettiği böylece bir defa daha kanıtlanmış oldu.^[2]

Türkçe'ye Çevrilen Eserleri

• Tek Atlı, Çev. Mevlüt Atalay
• Çerkes Kızı Gulez, Çev. Fahri Huvaj
• Mutluluk Yolu, Çev. Hapi Cevdet Yıldız

Ödülleri

• Emekçi Kızıl Bayrak Ödülü, 1947
• SSCB Devlet Ödülü, 1948 (Mutluluk Yolu Romanı)
• Lenin Ödülü, 1957
• Ekim Devrimi Ödülü, 1970
• Halkların Kardeşliği Ödülü, 1982

Kaynaklar

1. "Ç'eraşe Tembot". tr.wikipedia.org. 11 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim Tarihi: 01.12.2021
2. "Ünlü yazar Çeraşe Tembot ile alakalı kısa kronoloji". io-soz.blogspot.com. Erişim Tarihi: 20.11.2021